Miejscowość Malá Skála i górujące nad nią piaskowcowe urwisko z ruinami zamku Vranov. Geopark UNESCO Czeski Raj
Malá Skála… Ta malowniczo położona na granicy Płyty Czeskiej i Sudetów miejscowość to prawdziwa perła Czeskiego Raju – jednego z najpiękniejszych obszarów turystycznych Republiki Czeskiej. Wspaniałości architektoniczne i historyczne przeplatają się tu z fenomenami przyrodniczymi, zwłaszcza geomorfologicznymi. Ruiny średniowiecznych warowni wkomponowane w piaskowcowe skały, przełom Izery, skalne miasta, historyczna drewniana zabudowa, liczne szlaki turystyczne i bogata baza noclegowa sprawiają, że Malá Skála to idealne miejsce na aktywny wypoczynek, a dla pasjonatów geologii także kopalnia tematów…
Przez wieki
Zanim jednak omówimy aspekty przyrodnicze, chcielibyśmy pierwej nakreślić pobieżnie kontekst historyczny, w którym zanurzona jest ta malownicza miejscowość. Zabytki – zarówno te o proweniencji średniowiecznej, jak i te młodsze o kilka stuleci – stanowią istotny rys maloskalskiego anturażu.
Lokalna architektura przykuwa uwagę… Malá Skála – Czeski Raj
Lokalna architektura przykuwa uwagę… Malá Skála – Czeski Raj
Lokalna architektura przykuwa uwagę… Malá Skála – Czeski Raj
Neogotycka kaplica, Malá Skála – Czeski Raj
Malá Skála jest rozległą wsią, zajmująca powierzchnie ok. 10 km2, zamieszkałą przez ponad 1200 mieszkańców, położoną ok. 8 km na północ od Turnova. Miejscowość składa się obecnie z dziesięciu części, ale jest to efekt już XX-wiecznych zabiegów administracyjnych, które z wielu mniejszych osiedli zlepiły większy twór.
Niemniej jednak historia wsi jest długa i sięga XIV w. W tym czasie bowiem na lewym brzegu Izery istniała już wieś Vranové, należąca do dominikanów z Turnova. Z kolei pierwotna Malá Skála zlokalizowana była na przeciwnym brzegu rzeki. Najstarsze dotyczące niej zapiski pochodzą z 1422 r. Późniejszą historię tego rejonu naznaczyły najazdy husytów oraz liczne zmiany właścicielskie tutejszych dóbr. Malá Skála należała od XV w. do 1538 r. do rodu Wallensteinów, potem Vartemberków (do 1615 r.), Smiřickich (lata 1615-1620), a następnie powróciła do księcia frydlantskiego i dowódcy wojskowego Albrechta Wallensteina, który w 1628 r. nadał Malą Skálę jako lenno pułkownikowi cesarskiemu Mikulášowi Desfoursowi. Po śmierci Wallensteina dobra przeszły na własność Desfoursów. W 1802 r. majątek zakupił przemysłowiec Franz Zacharias Römisch, który dorobił się sporego majątku na dostawach dla austriackiej armii podczas wojen napoleońskich. Jako właściciel majątku dbał o jego rozwój. M.in. wybudował szkołę dla 150 uczniów, a pensje nauczycielom wypłacał z własnych środków. Na terenie majątku zlecił także budowę rozległej sieci nowych dróg. Römisch zapisał się jednak w historii Malej Skály przede wszystkim jako fundator dzieła zwanego Panteonem, będącego symbolem tej miejscowości, a któremu poświęcimy nieco uwagi w dalszej części. Na koniec dodajmy jeszcze, że Römisch zmarł bezpotomnie, a majątek Malá Skála odziedziczył jego brat Jan Karl Emanuel. Do 1945 r. majątek jeszcze kilkukrotnie zmieniał właściciela.
Malá Skála, widok z Husníkovej vyhlídki
Hrad Vranov alias Panteon na skalistym grzbiecie
Jako się rzekło, trzeba nieco miejsca poświęcić turystycznej i historycznej wizytówce Malej Skály. W samym centrum miejscowości, na prawym brzegu Izery, wznosi się skalne urwisko, należące do niewielkiego grzbieciku (niezwykle ciekawego geologicznie, o czym oczywiście nie omieszkamy obszerniej napisać w kolejnym tekście) o nazwie Vranovský hřeben, czyli Vranowski Grzebień.
Skalne urwisko nad Izerą. Malá Skála – Czeski Raj
Skalna ostroga w pobliżu rzeki to dogodne miejsce na budowę warowni. I taka tu powstała – wówczas związana z wsią Vranové, stąd też nazwa – Zamek Vranov. Notabene, ponoć jest o najdłuższy skalny zamek w Czechach…
Skalny zamek Vranov – wizytówka miejscowości Malá Skála – Czeski Raj
Jego początki sięgają lat 20. XV w., kiedy to został wybudowany przez Heníka von Wallensteina (Heníka Štěpanickiego z Valdštejna). W latach 1453–1487 zamczysko znajdowało się w rękach husytów. Jednak już w XVI w. budowla popadła w ruinę, którą pozostaje do dziś, niemniej jednak nie uległa zapomnieniu. Wspomniany Franz Zacharias Römisch, przytłoczony nadmiarem gotówki, postanowił zapuścić dren do własnej kiesy, przekształcając ruiny zamku z przyległościami w romantyczny park-pomnik, Panteon, upamiętniający różne osobistości związane z europejską historią polityki i kultury (np. Shakespeare’a, Goethego, Cervantesa).
Wejście do zamku Vranov
W ramach przebudowy w 1826 r. powstał tu także Letni Zamek, w formie neogotyckiej kaplicy, zbudowany zresztą na ruinach dawnej kaplicy zamkowej. Jest dziś najbardziej charakterystyczną budowlą Malej Skály.
Letni Zamek wieńczący od wschodu podłużny dziedziniec. Formą przypomina kaplicę, ale nigdy nią nie był…
Wnętrze ozdobiono freskami, które do dzisiaj zachowały się jedynie częściowo na sklepieniu parteru.
Budowla pełni dziś funkcję wystawienniczą… Tutaj prace prezentowane na pięterku.
Drewniana rzeźba przedstawiająca chyba jakiegoś świętego…
Mimo dziewiętnastowiecznej przebudowy relikty średniowiecznego zamku są tu nadal czytelne. Wiele pomieszczeń zamkowych została zaadaptowana na potrzeby romantycznego założenia, którego centralnym punktem jest Sala Trzech Władców, poświęcona cesarzom Prus, Rosji i Austrii, tworzącym antynapoleońską koalicję, oraz dowódców, którzy przyczynili się do pokonania Francuza. Sala powstała w miejscu dawnego pałacu zamkowego, a dokładniej na jego parterze, gdzie znajdowała się… kuchnia.
Sień Trzech Władców – dziś mocno zdewastowana…
Sień Trzech Władców. Popiersia Aleksandra I, Fryderyka Wilhelma III i Franciszka I pozbawiono głów.
Dawna strażnica zamkowa z okienkiem strzelniczym, a po romantycznej adaptacji – Świątynia Przyjaźni
Wykuta w skale dawna piwnica…
Jeszcze jeden relikt dawnego zamku…
Najwyższym punktem trasy turystycznej na Panteonie jest punkt widokowy, na który trzeba wdrapać się po niezwykle stromych schodkach wykutych w piaskowcu. Warto jednak podjąć to wyzwanie dla zniewalających widoków.
Strome schody na szczyt…
Widok ku zachodowi na Vranovský hřeben (na wprost), geograficznie należący jeszcze do Sudetów (Ještědsko-kozákovský hřbet), choć geologicznie – leżąc na południe od nasunięcia łużyckiego – nie stanowi już części bloku sudeckiego, lecz przynależy do kredowej płyty czeskiej.
Widok na wschód. Wycięcia na skałach świadczą, że w średniowieczu znajdowała się tu jakaś konstrukcja drewniana (wieża albo strażnica).
Z kolei przy ścieżce prowadzącej do zamku zobaczymy dawną studnię zamkową, wykutą w skale do poziomu dna Izery, a więc mającą kilkadziesiąt metrów głębokości. Tuż obok znajduje się również wykuta w skale piwnica.
Studnia na podzamczu – dziś do połowy zasypana
Studnia na podzamczu
Po zwiedzeniu Panteonu warto udać się jeszcze na punkt widokowy Zahrádka, ulokowany na wschód od ruin zamku, na majestatycznym urwisku skalnym nad Izerą. Roztacza się stąd wspaniały widok na dolinę Izery oraz okoliczne piaskowcowe wzniesienia.
Dojście do punktu widokowego Zahrádka
Dojście do punktu widokowego Zahrádka
Na skałach ponad punktem widokowym
Punktu widokowy Zahrádka
Punktu widokowy Zahrádka. Widok na Malą Skalę i górę Sokol
Punktu widokowy Zahrádka. Dolina Izery
Przy drodze wiodącej z zamku na punkt widokowy mijamy jeszcze jeden pomnik, poświęcony tym razem bohaterskiemu marynarzowi statku Quiberon, który w 1820 r. uratował matkę z dzieckiem z tonącego statku.
Pomnik pod zamkiem Vranov
A będąc przy pomniku, warto podnieść wzrok, by spojrzeć na dziwacznie urzeźbioną ścianę skalną. Na razie jednak odnotujmy, że jest to wyłącznie dzieło natury, a sama skała to tzw. żelaziak.
To nie dzieło człowieka, to natura! Górnokredowe piaskowce przekształcone w tzw. żelaziak
Warownia na końcu grzebienia
Komu mało wrażeń, powinien wyruszyć na zachód, czerwonym szlakiem wzdłuż Vranowskiego Grzebienia. Na jego drugim końcu, ok. 2 km od Zahrádki, ulokowana jest jeszcze jedna warownia wkomponowana zmyślnie w piaskowcowe skały – zamek Frýdštejn koło wsi o tej samej nazwie.
Zamek Frýdštejn
Historia zamku sięga pierwszej połowy XIV w. Najstarszymi właścicielami zamku byli Jan z Dražic Starszy, a następnie Jan II z Bibrštejna. Potem zamek często zmieniał właścicieli, był też oblegany przez wojska husyckie w XV w., ale nie został przez nie zdobyty. Po 1540 r. stracił znaczenie jako rezydencja. Został więc opuszczony i przez kolejne lata ulegał destrukcji, stając się źródłem materiałów budowlanych. Dopiero w XIX w. romantyczne ruiny znów zaczęły wzbudzać turystyczne zainteresowanie, co uchroniło budowlę przed popadnięciem w niebyt. W przeciwieństwie do zamku Vranov w Malej Skale Frýdštejn przetrwał w znacznie lepszym stanie. Przede wszystkim zachowała się 15-metrowa wieża ostatecznej obrony (bergfried), z której roztacza się piękny widok na okolicę. Podobnie jak w przypadku Vranova, tak i tutaj część pomieszczeń wykuta została w skale.
Zamek Frýdštejn. Jak z horroru
Zamek Frýdštejn
Zamek Frýdštejn
Ruiny na lewobrzeżu
Opisane wyżej dwa zamki znajdują się na prawym brzegu Izery. Czyżby na lewobrzeżu amatorzy romantycznych ruin nie mieli czego szukać? Otóż nie. Przy południowo-wschodnim krańcu Malej Skaly, koło wsi Zbirohy, na wzniesienu Zbiroh (453 m n.p.m.), wśród piaskowcowych skał usadowił się zamek o nazwie… Zbiroh – dziś również zachowany w formie ruin. Początki warowni nie są do końca jasne. Wiadomo jednak, że w drugiej połowie XIV w. zamek należał do rodu Markvarticów. W 1390 r. obiekt ten został im jednak skonfiskowany przez króla Wacława IV (z powodu buntu niejakiego Markvarta z Vartenberku przeciw swemu władcy). Nowym właścicielem został Otton Bergow. Odbudowana warownia przetrwała najazd husytów, jednak wkrótce stała się siedzibą rycerzy rabusiów, co przyczyniło się do tego, że ostatecznie w 1442 r. została zburzona i do dzisiaj pozostaje ruiną.
Zamek Zbiroh wrośnięty w skały
Zamek Zbiroh
Żelaziaki i skalne bastiony
We wstępie nie omieszkaliśmy zaznaczyć, że Malá Skála i jej okolice to również raj dla pasjonatów nauk o Ziemi. Specyficzne położenie na granicy jednostek geologicznych (ale i geograficznych), przy bardzo ważnej strukturze tektonicznej, jaką jest nasunięcie łużyckie, odbiło się w budowie geologicznej tego rejonu i rozwoju współczesnej rzeźby. Owa strefa tektoniczna stanowiła bowiem dogodną drogę migracji magm bazaltoidowych oraz roztworów hydrotermalnych w kenozoiku. Te ostatnie, niosąc w sobie krzemionkę i związki żelaza, inkrustowały wszechobecne tutaj górnokredowe piaskowce, które dzięki temu stały się odporniejsze na procesy wietrzeniowe. Specyfiką tego obszaru są okruszcowane tlenowodorotlenkami żelaza piaskowce, określane jako żelaziaki (czes. železivce), o których napomknęliśmy zdawkowo.
Jaki piękny żelaziak!
Przesunięcia tektoniczne spowodowały także bardzo intensywne odkształcenia (podgięcie do góry) warstw piaskowców, co również miało poważne reperkusje rzeźbotwórcze. W bezpośrednim sąsiedztwie nasunięcia doszło do powstania tzw. grzbietów wertykalnych, których przykładem są Suche skály, czyli jedna z najbardziej spektakularnych formacji skalnych Czeskiego Raju.
W końcu należy wspomnieć o piaskowcowych skalnych miastach, zwłaszcza o Besedickich skálach na stokach wzniesienia Sokol (562 m n.p.m.). Nieco na południowy zachód od nich znajduje się kolejne skalne labiryntarium, na obrzeżach którego ulokowany jest wspomniany zamek Zbiroh. Na przeciwnym brzegu Izery zachwycić nas może z kolei Maloskalská Drábovna.
Ale o tym wszystkim opowiemy jednak obszerniej w kolejnym wpisie. Wyczekujcie…
Gdzieś w Besedickich skálach…
Dodaj komentarz